Niama patreby refarmavać našuju łacinku
U našyja dni adbyvajecca, možna skazać, renesans biełaruskaj łacinki. Mnohija joju cikaviacca, dla niekatorych jaje jsnavańnie – niečakanaść.
Surazmoŭca Łacinki.org dacent Katedry biełaruskaj filalohii Varšaŭskaha ŭniversytetu Nina Barščeŭskaja adkazvaje na častyja pytańni, źviazanyja ź biełaruskaj łacinkaj.
Alaksandar Navicki: – Našuju łacinku časam usprymajuć jak niešta „niedaroblenaje”, i sami biarucca jaje dapracoŭvać. Spadarynia prafesar, ci ličycie vy, što łacinka vymahaje źmienaŭ?
Nina Barščeŭskaja: – Ja źjaŭlajusia prychilnicaj biełaruskaj łacinki, na jakoj my tut pišam. Na moj pohlad, niama patreby refarmavać našuju łacinku, tamu što jana daskanała adlustroŭvaje ŭsie rysy, charakternyja biełaruskaj movie. Isnuje praciahłaja tradycyja vykarystańnia biełaruskaj łacinki ŭ raźvićci sučasnaj biełaruskaj movy – bolš za paŭtara stahodździa. I za hety čas vypracavaŭsia ŭzor biełaruskaj łacinki.
Treba adznačyć, što ŭ peryjad, kali ŭ Biełarusi łacinka nie ŭžyvałasia (pačynajučy z 1940-ch hadoŭ), jana praciahvała raźvivacca ŭ emihracyi i dajšła da našych dzion u vyhladzie, jaki kančatkova byŭ vypracavany znakamitym biełaruskim movaznaŭcam Janam Stankievičam jašče ŭ 1937-1941 hadoch. U emihracyi łacinkaj vydavalisia časopisy, hazety j knihi, napr.: dvuchtydniovaja hazeta „Biełarus na čužynie” (Londan 1948-1950;) časopis Biełaruskich skaŭtaŭ na čužynie „Rada Kruhu” (Čykaha), pieršy numar vyjšaŭ u 1951 h; navukovy časopis „Litva”, (Čykaha 1967-1973?, red. Vacłaŭ Panucevič); kniha Bieraściejskaja vunija aŭtarstva V. Panuceviča, (Čykaha 1972 h.), dy inšaje.
Varta zaŭvažyć, što ŭ toj čas, kali prychodziłasia vydavać hazety na ratatary, nichto nie narakaŭ, što nie chapaje adpaviednych litar!
Alaksandar Navicki: – Pasprabujma zasiarodzicca na prapanavanych časam źmienach, bo mnohim cikava pačuć acenku navukoŭca. Prapanujuć, naprykład, pisać w zamiest ŭ. Inšaj prapanovaj źjaŭlajecca adychod ad litary ł. Siarod arhumentaŭ miž inšym toje, što jana žjaŭlajecca zapazyčanaj z polskaj movy. U jakaści alternatyvy „polskamu” ł prapanujecca słavackaje ľ.
Nina Barščeŭskaja: – Nielahična pisać w zamiest ŭ, tamu što ŭ historyi raźvićcia biełaruskaj łacinki w aznačała kiryličnaje в, napr. u zborniku biełaruskaha piesiennaha falkloru Piosnki wieśniacze znad Niemna i Dźwiny (1844-1846) Jana Čačota, u kamedyi Sielanka (1846) i paemie Hapon (1855) Vincenta Dunina-Marcinkieviča, u hazecie „Mužyckaja Prauda” (1862-1863) Kastusia Kalinoŭskaha, u zbornikach Dudka biełaruskaja (1891) i Smyk biełaruski (1894) Franciška Bahuševiča, u hazecie „Biełarus” (1915) i inš.
Niama sensu curacca litary ł, jakaja bolš za paŭtara stahodździa praisnavała ŭ biełaruskaj movie, tolki tamu, što jana naprykład supolnaja z polskaj movaj. Pry paraŭnańni abiedźviuch movaŭ – biełaruskaj i polskaj – napeŭna znojdziecca značna bolš supolnych rysaŭ, jakija śviedčać pra ŭzajemapranikańnie movaŭ susiednich narodaŭ – heta pa-pieršaje. A pa-druhoje, tak jano skłałasia, što pačynalnikami sučasnaj biełaruskaj litaratury byli polska-biełaruskija tvorcy. Dyk niaŭžo j ad ich treba było b adračysia? Pa-treciaje, napisańnie typu lies moža pryvieści da pamyłkovaha dyftanhičnaha vymaŭleńnia, tamu što ŭ niekatorych biełaruskich havorkach na poŭdni Biełarusi, a taksama na Padlaššy vystupaje dyftonh ie.
U majoj acency, nielha taksama błytać dvuch roznych sposabaŭ napisańnia: biełaruskaj łacinki j transliteracyi. Na łacincy nazva krainy pavinna pisacca Biełaruś, a pry transliteracyi Biełaruś budzie pisacca Belarus’. Ale ž nia kožny musić być filolaham, kab viedać, jak pračytać pravilna transliteravanaje słova.
Alaksandar Navicki: – Idejaj, jakaja časta pajaŭlajecca ŭ prychilnikaŭ łacinki, heta vykarystoŭvańnie jotavańnia „dziela lepšaj pieradačy biełaruskaj fanetyki”. U jakaści dadatkovaha arhumentu vykazvajecca dumka, što varta vykarystoŭvać u łacincy mahčymaści, jakich nie daje kirylica (adsutnaść litary, jakaja b pieradavała huk „ji”). Vašaja acenka?
Nina Barščeŭskaja: – Taki padychod moža j lepš by adlustroŭvaŭ asnovu słova (historyj-a, historyj-i, historyj-u, historyj-aj), ale ja b nie ŭskładniała isnujučaha pravapisu, tym bolš, što pry maŭleńni j tak pajaŭlajecca j.
Alaksandar Navicki: – Transkrypcyja niejkaja vychodzić…
Nina Barščeŭskaja: – Poŭnaje supadzieńnie pravapisu zhodna z vymaŭleńniem – heta transkrypcyja. Takim čynam zapisvajucca falklornyja teksty ci dyjalektnyja z toj metaj, kab całkam adlustravać maŭlennie daśledavanaj terytoryi ci hrupy ludziej. Padčas transkrypcyi adlustroŭvajucca ŭsie vidy asymilacyi, napr. ahłušeńnie zvonkich zyčnych pierad hłuchimi (knižka – kniška) ci azvančeńnie hłuchich zyčnych pierad zvonkimi (baraćba – baradźba). Nia błytajma hetaha z pravapisam.
Alaksandar Navicki: – Ci varta ŭ łacincy pašyrać napisańnie g ŭ słovach, dzie ŭ biełaruskaj movie časta vymaŭlajecca h ŭ suviazi z dapuščalnaj varyjantnaściu i adsutnaściu ŭ kirylicy litary, jakaja b paznačała vybuchny huk g?
Nina Barščeŭskaja: – Na moj pohlad, nie. Varta pamiatać pra isnavańnie, z adnaho boku, litaraturnaj normy, a z druhoha – zvyčaju (ususu), zhodna ź jakim biełarusy vymaŭlajuć h taksama ŭ zapazyčanaj leksycy.
Alaksandar Navicki: – Vialiki dziakuj za razmovu.
Cichaje kanańnie kirylicy
Pra svajo staŭleńnie da łacinki apaviadaje piśmieńnik Uładzimir Arłoŭ. Na jahonuju dumku, raniej ci paźniej adukavanyja biełarusy buduć adnolkava dobra vałodać kirylicaj i łacinkaj.
Uładzimir Arłoŭ: — Biełaruskaja łacinka — heta nia štości fantastyčnaje, nie niejkaja ideja, vymyślenaja ŭ čas apošniaj chvali biełaruskaha adradžeńnia. Na łacincy pisali j vydavali svaje knihi klasyki novaj biełaruskaj litaratury: Vincent Dunin-Marcinkievič, Francišak Bahuševič, łacinkaju vychodzili šmat jakija knihi Janki Kupały, Jakuba Kołasa. Tradycyja vykarystańnia łacinki zachoŭvalasia kali źjaviłasia pieršaja lehalnaja biełaruskaja hazeta „Naša Niva”, jakaja adyhrała vyklučnuju rolu i ŭ vypracoŭcy litaraturnaj movy, i na praciahu hadoŭ „Naša Niva” vychodzila paralelna kirylicaj i łacinkaju. Łacinkaju drukavalisia teksty na bielaruskaj emihracyi. Šmat jakija vydańni vychodzili łacinkaju ŭ 20-30-ja hady ŭ Zachodniaj Biełarusi. U adnoj Vilni, kali ja nie pamylajusia, łacinkaju bolš za 10 biełaruskich peryjadyčnych vydańniaŭ vychodziła ŭ toj čas.
Tamu ja liču, što adukavany biełarus musić prynamsi być znajomym z łacinkaju. Tym bolš u časy internetu. Nia viedaju, ci jość u prahramie biełaruskaha humanitarnaha liceju znajomstva z łacinkaju ciapier, ale kali moj małodšy syn Bahdan vučyŭsia tam hadoŭ dziesiać tamu, liceisty znajomilisia z łacinkaju. I ja viedaju, što potym traplajučy ŭ Polšču, u Čechiju, Słavakiju, jak moj syn, naprykład — jon to na futbolnyja matčy jeździŭ, to ŭ niejkija letniki — jon značna bolš upeŭniena pačuvaŭ siabie, čym tyja biełaruskija dzieci ci padletki, jakija z łacinkaj byli nie znajomyja.
Pa-mojmu, viedajučy bielaruskuju łacinku, možna absalutna svabodna čytać i šyldy i vydańni i ŭ Polščy, i ŭ Čechii. Tamu ja liču, što, na dobry ład, u budučaj Biełarusi — u toj Biełarusi, dzie budzie panavać nie antynacyjanalny režym, a ŭłada, jakaja budzie kłapacicca pra zachavańnie nacyjanalnych kaštoŭnaściaŭ, pra ich raźvićcio — u toj Biełarusi kožny školnik pavinien budzie znajomicca z łacinkaju. Heta nia značyć, što ŭ niejkaj bližejšaj perspektyvie mahčymy, skažam, pierachod na łacinku. Ja dumaju, što heta moža być perspektyvaj dosyć addalenaj, choć, na maju dumku, raniej ci paźniej heta musić adbycca.
Ja nia tak daŭno byŭ u Čarnahoryi i ŭ Serbii, ja bačyŭ, što ŭ hetych krainach, jakija raniej pieravažna karystalisia kirylicaj, ciapier ja b nie skazaŭ, što kirylica zajmaje navat 50% tekstaŭ, vizualnaha afarmleńnia. Ja dumaju, što kali kazać pra Čarnahoryju, to tam kirylica acaleła pieravažna ŭžo tolki ŭ pravasłaŭnych chramach, bo navat darožnyja pakazalniki i ŭsia reklama pieraviedzienyja na łacinku. I, skažam, jak zojdzieš u kniharniu, źviartaješ uvahu na knižki dla dziaciej: „Vučym łacinku”. Vydadzienyja padručniki i prosta roznyja knižki, jakija razmaloŭvaješ. Toje samaje ŭ Serbii. Moža być u niejkaj mienšaj stupieni.
U adnym maim ese, jakraz pra Čarnahoryju, „Kryžy Montenegra”, jość taki raździelčyk: „Cichaje kanańnie kirylicy”. Ja vam skažu ščyra, što jon vyklikaŭ hnieŭ niekatorych movaznaŭcaŭ, maich znajomych… Mianie tam abvinavacili ŭ čymści… Ale ja dumaju, što ŭ addalenaj perspektyvie biełarusy prynamsi buduć adnolkava volna vałodać kirylicaj i łacinkaj, jak heta ciapier jość u Serbii.
Ci ciapier maje sens vydavać knihi łacinkaj?
— Ja dumaju, što ciapier heta nie pavialičyć, biezumoŭna, kolkaści čytačoŭ biełaruskaj litaratury, ale ja zhodny z Andrejem Chadanovičam, što jak eksperyment karotkija teksty, moža być paetyčnyja zborniki, całkam mahčyma vydavać łacinkaju i ja nia dumaju, što kolkaść čytačoŭ istotna źmienšycca, skažam, u taho ž paetyčnaha zbornika, kali jon budzie vydadzieny łacinkaj.
Naadvarot, moža chto-niebudź zachoča ŭdaskanalić svaje viedy łacinki i voźmie ŭ ruki hetuju knihu? Nu, u naš čas, naprykład, asobnyja numary „Našaj Nivy” vychodzili całkam łacinkaju. Ja b nie skazaŭ, što ja ich čytaŭ z takoj samaj lohkaściu jak i nadrukavanyja kirylicaj, ale mnie było cikava i ja čytaŭ sumlenna, i, moža być, ad pačatku da kanca kab udaskanalić svajo viedańnie bielaruskaj łacinki.
