Zaprašajem!

Adnosna praviłaŭ tranśliteracyi u mianie ŭražańnie, što chtości z daradcaŭ raspracoŭnikaŭ hetych praviłaŭ skarystaŭ nahodu dziela pramocyi svajho “esperanta”. Ja nie adnojčy čuŭ argumenty prychilnikaŭ hetaj nibyta-biełaruskaj “łacinki”, maŭlaŭ litara “ł” charakternaja polskaj łacincy, i ŭ nas joj nia miesca, maŭlaŭ “ł” — niesystemnaja, i vymahaje ŭparadkavańnia. Argumenty absalutna vyssanyja z palca. Hety vinegret adšturchvaje ludziej. Tamu ja za kožnym razam nie biaz radaści sustrakaju ŭ siecivie blogi ci kamentary nieznajomych mnie ludziej pisanyja narmalnaj tradycyjnaj łacinkaj. Usio ž žyvie našaja łacinka. Niezaležna ad usich tranśliteracyjaŭ.

Raznaboj u łacinkach nahadvaje mnie inšy raznaboj, pravapisny. Narkamaŭska-taraškievičnyja vojny taksama adšturchoŭvajuć ludziej ad movy. I taksama prykra na heta hladzieć.

Joj, movie, patrebny ŭžytak, a nie biezupynnaje refarmavańnie i eksperymenty. Nie źnievažajma ž movy našaj biełaruskaj, патамушта этасамае…

1919 h.

Dasłaŭ Andranik Antanian. Dziakuj!

Surazmoŭca Łacinki.org dacent Katedry biełaruskaj filalohii Varšaŭskaha ŭniversytetu Nina Barščeŭskaja adkazvaje na častyja pytańni, źviazanyja ź biełaruskaj łacinkaj.

Alaksandar Navicki: – Našuju łacinku časam usprymajuć jak niešta „niedaroblenaje”, i sami biarucca jaje dapracoŭvać. Spadarynia prafesar, ci ličycie vy, što łacinka vymahaje źmienaŭ?

Nina Barščeŭskaja: – Ja źjaŭlajusia prychilnicaj biełaruskaj łacinki, na jakoj my tut pišam. Na moj pohlad, niama patreby refarmavać našuju łacinku, tamu što jana daskanała adlustroŭvaje ŭsie rysy, charakternyja biełaruskaj movie. Isnuje praciahłaja tradycyja vykarystańnia biełaruskaj łacinki ŭ raźvićci sučasnaj biełaruskaj movy – bolš za paŭtara stahodździa. I za hety čas vypracavaŭsia ŭzor biełaruskaj łacinki.

Treba adznačyć, što ŭ peryjad, kali ŭ Biełarusi łacinka nie ŭžyvałasia (pačynajučy z 1940-ch hadoŭ), jana praciahvała raźvivacca ŭ emihracyi i dajšła da našych dzion u vyhladzie, jaki kančatkova byŭ vypracavany znakamitym biełaruskim movaznaŭcam Janam Stankievičam jašče ŭ 1937-1941 hadoch. U emihracyi łacinkaj vydavalisia časopisy, hazety j knihi, napr.: dvuchtydniovaja hazeta „Biełarus na čužynie” (Londan 1948-1950;) časopis Biełaruskich skaŭtaŭ na čužynie „Rada Kruhu” (Čykaha), pieršy numar vyjšaŭ u 1951 h; navukovy časopis „Litva”, (Čykaha 1967-1973?, red. Vacłaŭ Panucevič); kniha Bieraściejskaja vunija aŭtarstva V. Panuceviča, (Čykaha 1972 h.), dy inšaje.

Varta zaŭvažyć, što ŭ toj čas, kali prychodziłasia vydavać hazety na ratatary, nichto nie narakaŭ, što nie chapaje adpaviednych litar!

Alaksandar Navicki: – Pasprabujma zasiarodzicca na prapanavanych časam źmienach, bo mnohim cikava pačuć acenku navukoŭca. Prapanujuć, naprykład, pisać w zamiest ŭ. Inšaj prapanovaj źjaŭlajecca adychod ad litary ł. Siarod arhumentaŭ miž inšym toje, što jana žjaŭlajecca zapazyčanaj z polskaj movy. U jakaści alternatyvy „polskamu” ł prapanujecca słavackaje ľ.

Nina Barščeŭskaja: – Nielahična pisać w zamiest ŭ, tamu što ŭ historyi raźvićcia biełaruskaj łacinki w aznačała kiryličnaje в, napr. u zborniku biełaruskaha piesiennaha falkloru Piosnki wieśniacze znad Niemna i Dźwiny (1844-1846) Jana Čačota, u kamedyi Sielanka (1846) i paemie Hapon (1855) Vincenta Dunina-Marcinkieviča, u hazecie „Mužyckaja Prauda” (1862-1863) Kastusia Kalinoŭskaha, u zbornikach Dudka biełaruskaja (1891) i Smyk biełaruski (1894) Franciška Bahuševiča, u hazecie „Biełarus” (1915) i inš.

Niama sensu curacca litary ł, jakaja bolš za paŭtara stahodździa praisnavała ŭ biełaruskaj movie, tolki tamu, što jana naprykład supolnaja z polskaj movaj. Pry paraŭnańni abiedźviuch movaŭ – biełaruskaj i polskaj – napeŭna znojdziecca značna bolš supolnych rysaŭ, jakija śviedčać pra ŭzajemapranikańnie movaŭ susiednich narodaŭ – heta pa-pieršaje. A pa-druhoje, tak jano skłałasia, što pačynalnikami sučasnaj biełaruskaj litaratury byli polska-biełaruskija tvorcy. Dyk niaŭžo j ad ich treba było b adračysia? Pa-treciaje, napisańnie typu lies moža pryvieści da pamyłkovaha dyftanhičnaha vymaŭleńnia, tamu što ŭ niekatorych biełaruskich havorkach na poŭdni Biełarusi, a taksama na Padlaššy vystupaje dyftonh ie.

U majoj acency, nielha taksama błytać dvuch roznych sposabaŭ napisańnia: biełaruskaj łacinki j transliteracyi. Na łacincy nazva krainy pavinna pisacca Biełaruś, a pry transliteracyi Biełaruś budzie pisacca Belarus’. Ale ž nia kožny musić być filolaham, kab viedać, jak pračytać pravilna transliteravanaje słova.

Alaksandar Navicki: – Idejaj, jakaja časta pajaŭlajecca ŭ prychilnikaŭ łacinki, heta vykarystoŭvańnie jotavańnia „dziela lepšaj pieradačy biełaruskaj fanetyki”. U jakaści dadatkovaha arhumentu vykazvajecca dumka, što varta vykarystoŭvać u łacincy mahčymaści, jakich nie daje kirylica (adsutnaść litary, jakaja b pieradavała huk „ji”). Vašaja acenka?

Nina Barščeŭskaja: – Taki padychod moža j lepš by adlustroŭvaŭ asnovu słova (historyj-a, historyj-i, historyj-u, historyj-aj), ale ja b nie ŭskładniała isnujučaha pravapisu, tym bolš, što pry maŭleńni j tak pajaŭlajecca j.

Alaksandar Navicki: – Transkrypcyja niejkaja vychodzić…

Nina Barščeŭskaja: – Poŭnaje supadzieńnie pravapisu zhodna z vymaŭleńniem – heta transkrypcyja. Takim čynam zapisvajucca falklornyja teksty ci dyjalektnyja z toj metaj, kab całkam adlustravać maŭlennie daśledavanaj terytoryi ci hrupy ludziej. Padčas transkrypcyi adlustroŭvajucca ŭsie vidy asymilacyi, napr. ahłušeńnie zvonkich zyčnych pierad hłuchimi (knižka – kniška) ci azvančeńnie hłuchich zyčnych pierad zvonkimi (baraćba – baradźba). Nia błytajma hetaha z pravapisam.

Alaksandar Navicki: – Ci varta ŭ łacincy pašyrać napisańnie g ŭ słovach, dzie ŭ biełaruskaj movie časta vymaŭlajecca h ŭ suviazi z dapuščalnaj varyjantnaściu i adsutnaściu ŭ kirylicy litary, jakaja b paznačała vybuchny huk g?

Nina Barščeŭskaja: – Na moj pohlad, nie. Varta pamiatać pra isnavańnie, z adnaho boku, litaraturnaj normy, a z druhoha – zvyčaju (ususu), zhodna ź jakim biełarusy vymaŭlajuć h taksama ŭ zapazyčanaj leksycy.

Alaksandar Navicki: – Vialiki dziakuj za razmovu.

Uładzimir Arłoŭ: — Biełaruskaja łacinka — heta nia štości fantastyčnaje, nie niejkaja ideja, vymyślenaja ŭ čas apošniaj chvali biełaruskaha adradžeńnia. Na łacincy pisali j vydavali svaje knihi klasyki novaj biełaruskaj litaratury: Vincent Dunin-Marcinkievič, Francišak Bahuševič, łacinkaju vychodzili šmat jakija knihi Janki Kupały, Jakuba Kołasa. Tradycyja vykarystańnia łacinki zachoŭvalasia kali źjaviłasia pieršaja lehalnaja biełaruskaja hazeta „Naša Niva”, jakaja adyhrała vyklučnuju rolu i ŭ vypracoŭcy litaraturnaj movy, i na praciahu hadoŭ „Naša Niva” vychodzila paralelna kirylicaj i łacinkaju. Łacinkaju drukavalisia teksty na bielaruskaj emihracyi. Šmat jakija vydańni vychodzili łacinkaju ŭ 20-30-ja hady ŭ Zachodniaj Biełarusi. U adnoj Vilni, kali ja nie pamylajusia, łacinkaju bolš za 10 biełaruskich peryjadyčnych vydańniaŭ vychodziła ŭ toj čas.

Tamu ja liču, što adukavany biełarus musić prynamsi być znajomym z łacinkaju. Tym bolš u časy internetu. Nia viedaju, ci jość u prahramie biełaruskaha humanitarnaha liceju znajomstva z łacinkaju ciapier, ale kali moj małodšy syn Bahdan vučyŭsia tam hadoŭ dziesiać tamu, liceisty znajomilisia z łacinkaju. I ja viedaju, što potym traplajučy ŭ Polšču, u Čechiju, Słavakiju, jak moj syn, naprykład — jon to na futbolnyja matčy jeździŭ, to ŭ niejkija letniki — jon značna bolš upeŭniena pačuvaŭ siabie, čym tyja biełaruskija dzieci ci padletki, jakija z łacinkaj byli nie znajomyja.

Pa-mojmu, viedajučy bielaruskuju łacinku, možna absalutna svabodna čytać i šyldy i vydańni i ŭ Polščy, i ŭ Čechii. Tamu ja liču, što, na dobry ład, u budučaj Biełarusi — u toj Biełarusi, dzie budzie panavać nie antynacyjanalny režym, a ŭłada, jakaja budzie kłapacicca pra zachavańnie nacyjanalnych kaštoŭnaściaŭ, pra ich raźvićcio — u toj Biełarusi kožny školnik pavinien budzie znajomicca z łacinkaju. Heta nia značyć, što ŭ niejkaj bližejšaj perspektyvie mahčymy, skažam, pierachod na łacinku. Ja dumaju, što heta moža być perspektyvaj dosyć addalenaj, choć, na maju dumku, raniej ci paźniej heta musić adbycca.

Ja nia tak daŭno byŭ u Čarnahoryi i ŭ Serbii, ja bačyŭ, što ŭ hetych krainach, jakija raniej pieravažna karystalisia kirylicaj, ciapier ja b nie skazaŭ, što kirylica zajmaje navat 50% tekstaŭ, vizualnaha afarmleńnia. Ja dumaju, što kali kazać pra Čarnahoryju, to tam kirylica acaleła pieravažna ŭžo tolki ŭ pravasłaŭnych chramach, bo navat darožnyja pakazalniki i ŭsia reklama pieraviedzienyja na łacinku. I, skažam, jak zojdzieš u kniharniu, źviartaješ uvahu na knižki dla dziaciej: „Vučym łacinku”. Vydadzienyja padručniki i prosta roznyja knižki, jakija razmaloŭvaješ. Toje samaje ŭ Serbii. Moža być u niejkaj mienšaj stupieni.

U adnym maim ese, jakraz pra Čarnahoryju, „Kryžy Montenegra”, jość taki raździelčyk: „Cichaje kanańnie kirylicy”. Ja vam skažu ščyra, što jon vyklikaŭ hnieŭ niekatorych movaznaŭcaŭ, maich znajomych… Mianie tam abvinavacili ŭ čymści… Ale ja dumaju, što ŭ addalenaj perspektyvie biełarusy prynamsi buduć adnolkava volna vałodać kirylicaj i łacinkaj, jak heta ciapier jość u Serbii.

Ci ciapier maje sens vydavać knihi łacinkaj?

— Ja dumaju, što ciapier heta nie pavialičyć, biezumoŭna, kolkaści čytačoŭ biełaruskaj litaratury, ale ja zhodny z Andrejem Chadanovičam, što jak eksperyment karotkija teksty, moža być paetyčnyja zborniki, całkam mahčyma vydavać łacinkaju i ja nia dumaju, što kolkaść čytačoŭ istotna źmienšycca, skažam, u taho ž paetyčnaha zbornika, kali jon budzie vydadzieny łacinkaj.

Naadvarot, moža chto-niebudź zachoča ŭdaskanalić svaje viedy łacinki i voźmie ŭ ruki hetuju knihu? Nu, u naš čas, naprykład, asobnyja numary „Našaj Nivy” vychodzili całkam łacinkaju. Ja b nie skazaŭ, što ja ich čytaŭ z takoj samaj lohkaściu jak i nadrukavanyja kirylicaj, ale mnie było cikava i ja čytaŭ sumlenna, i, moža być, ad pačatku da kanca kab udaskanalić svajo viedańnie bielaruskaj łacinki.

Kanvertataraŭ z kirylicy ŭ łacinku zaraz raźviałosia stolki, što vyłučyć adzin najlepšy z proćmy astatnich, nie pasprabavaŭšy karystacca kožnym, nadzvyčaj ciažka. Heta i źjaviłasia padstavaj dla praviadzieńnia adnosnaha paraŭnańnia łacinizataraŭ, dastupnych siońnia karystalniku. Takim čynam, u siońniašnim drive-teście udzieł biaruć: Biełazar v3.6.2.2015, CyrLat-HTML v1.1, Cyr/Lat Converter v1.10, Cyr2Lat, kirlat, Moŭny Kanvertar v2.3 i Kir2Lac v2.0.2. Akramia hetaha makrasy dla Microsoft Word cyrlat i word2000, a taksama try online-łacinizatary.

Pra abstalavańnie i praces testavańnia

Testavańnie pravodziłasia na angielskaj WinXP Pro z vykarystańniem kodavaj tablicy windows-1251 dla nieunicodeavych prahramaŭ. Kanvertavałasia apovieść V.Bykava «Vaŭčynaja jama» (130Kb). Rejtyng vyličaŭsia jak siaredniaja arytmetyčnaja punktaŭ, atrymanych łacinizataram za interfejs, chutkaść pracy, jakaść kanvertavańnia, najaŭnaść dadatkovych mahčymaściaŭ i zručnaść karystańnia vynikam pracy prahramy. Punkty adnosnyja i pryviedzienyja mienavita ŭ takoj paśladoŭnaści. Aceńvałasia tolki častka prahramy, źviazanaja z łacinizavańniem kiryličnaha tekstu.

Prahramy

Biełazar v3.6.2.2015
Aŭtar: Aleh Azaroŭski
Staronka prahramy: belazar.belinter.net
Pamier: 1,9Mb (razam sa słoŭnikam)

Taki svojeasablivy kambajn, pra jaki ŭžo chodziać lehiendy. Niekatoryja ź jahonaj dapamohaj pišuć teksty svaich tvoraŭ, inšyja ž prosta abmiažoŭvajucca funkcyjaj pierakładu. I choć pierakład hety jašče nia vielmi daskanały, u apošnich versijach prahramy źjaviłasia funkcyja ekspartu ŭ łacinku, a mienavita jana nas jakraz i cikavić. prahrama moža zachoŭvać łacinku ŭ kadyroŭcy cp-1257 i ŭ farmacie HTML Unicode. U pieršym vypadku apovieść była kanvertavanaja ŭ łacinku za 1 sekundu, u druhim vypadku — za 54 sekundy. Ale jakaść kanvertavańnia vielmi nizkaja: słova «вераб’і» kanvertujecca ŭ «vierab’i» u toj čas, kali apostrafa ŭ łacincy ŭvohule nie isnuje, «у Балёньі» — u «u Balońi», «Заслаўе» pierajšło ŭ «Zasłaŭie». Fajna, što słova «ЯНКА» było łacinizavanaje ŭ «JANKA». Litara «g» uźnikaje ŭ vynikovym tekście ŭ tych i tolki tych vypadkach, kali prahrama sustrenie spałučeńnie litaraŭ «зг», što vielmi drenna, bo bolšaja častka «g» zastaniecca nieraspaznanaj, a taksama prahrama naŭtykaje lišnich «g» u słovach, dzie druhaja litara ŭ spałučeńni «зг» źjaŭlajecca frykatyŭnym hukam: naprykład, u spałučeńniach korania z prystaŭkaj. prahrama całkam ihnaruje litaru «ґ» i pieradaje jaje ŭ łacinku biez anijakich źmienaŭ. Było b dobra pry najaŭnaści ekspartu ŭ kadavańni HTML Unicode zrabić mahčymaść aŭtamatyčnaj ustaŭki HTML-farmatavańnia, prynamsi pieranosu na novy radok. Nia moža pracavać biez ustaloŭki, što taksama nie źjaŭlajecca plusam prahramy.
Rejtyng: 4.4 (8/2/2/5/5)

CyrLat-HTML v1.1
Aŭtar: Źm. Hulecki
Staronka prahramy: www.geocities.com/belarus_coins/cyrlat.html
Pamier: 1,1Mb (542Kb va ŭstalovačnym archivie)

Prahrama, jak heta zrazumieła z nazvy pryznačanaja tolki dla kanvertavańnia kirylicy ŭ łacinku i zachavańnia vyniku ŭ vyhladzie HTML-staronki ŭ adpaviednym kadavańni. Moža kanvertavać tekst jak sa źniešniaha fajłu, tak i z admysłovaha pola, kudy jaho treba ŭvodzić. Apovieść z fajła kanvertavałasia krychu mienš za 3 sekundy, z ekranu — za 7. Adrazu kidajecca ŭ vočy, što prahrama zamiest litary «ŭ» uparta vykarystoŭvaje «ū», choć u biełaruskaj łacincy vykarystoŭvajecca pieršaja, a Unicode dazvalaje vykarystoŭvać lubuju. Taksama nia vielmi spadabałasia, što praces ekspartu tekstu z pola na ekranie prahrama robić niapravilna z-za čaho ŭźnikajuć dadatkovyja pieranosy radkoŭ. Pra HTML-tagi prahrama taksama ničoha nia viedaje. Aproč taho, «вераб’і» byli pieratvoranyja ŭ «vierabi», «у Балёньі» — va «u Balońi», «зь Я.Чачотам» pieratvaryłasia ŭ «ź JA. Čačotam» — prablemy z registram litaraŭ. Cikava jašče toje, što słova «функцыі» prahrama kanvertuje ŭ «funkcyji», a «у Заслаўі» — u «u Zasłaūi», choć praviła tut adno i toje ž.
/* Tut varta zaznačyć, što zaraz suisnujuć dva najbolš raspaŭsiudžanyja varyjanty klasyčnaj łacinki: taja, dzie huk [ji] pieradajecca jak «i» i taja, dzie jon pieradajecca jak «ji». Bolšaść łacinizataraŭ pabudavanyja pad pieršy varyjant, a hety, vidać, — pad druhi. Uvohule, kali nie skazana advarotnaha, treba ličyć, što kanvertatar vykarystoŭvaje pieršy varyjant łacinki. */
Słova «ЯНКА» tut taksama kanvertujecca ŭ «JANKA», što niesumnienna źjaŭlajecca plusam.
Rejtyng: 5.8 (8/9/4/1/7)

Cyr/Lat Converter v1.10
Aŭtar: Viktar Aŭtuška
Staronka prahramy: lng.belinter.net
Pamier: 479Kb (228Kb va ŭstalovačnym archivie)

Vakno prahramy padzielenaje na dźvie častki: u adnoj kiryličny aryginał, u druhoj — vyniki łacinizavańnia. Prahrama maje mahčymaść kanvertavańnia tekstu ŭ adno z troch kadavańniaŭ: CE, Baltic, ASCII. Uvohule, algarytm pracuje pravilna, ale, na žal, vynik vielmi zaležyć ad kadavańnia, pryčym karystacca im ciažka (kali navat uvohule mahčyma) biez najaŭnaści Baltic codepage, jakaja jość daloka nia ŭ kožnaha. U kožnym z kadavańniaŭ «Jama» była łacinizavanaja za kala 10 sekundaŭ.
Rejtyng: 5.4 (6/6/9/4/2)

Cyr2Lat
Aŭtar: Marat Duchan
Spasyłka: dukhan.at.tut.by/latinka/Cyr2Lat.zip
Pamier: 14Kb (niepasredna biblijateka – 2Kb)

Nasamreč heta nie samastojnaja prahrama, a tolki funkcyja kanvertavańnia, dastupnaja ŭ farmacie lib i ŭ vyhladzie dll-biblijateki. Tamu najbolš zručnaj jana budzie pry vykarystańni ŭ inšych prahramach u jakaści, naprykład, jadra łacinizatara abo funkcyi lakalizacyi interfejsu prahramy na łacinku ŭ realnym časie. Funkcyja prymaje 3 parametry: tekst dla kanveratvańnia, bufer dla vyniku i daŭžyniu buferu. Chutkaść kanveratvańnia vielmi vysokaja: apovieść była apracavanaja za ŭsiaho tolki 0,3 sekundy. Ale chiba z «u Balońi» usio roŭna krychu sapsavała ahulnaje ŭražańnie.
Rejtyng: 5.25 (-/10/8/0/3)

Kirlat
Aŭtar: Alexander Mikhailian
Spasyłka:
Pamier: kala 50Kb

Roznyja versii hetaj prahramy chodziać pa internecie, ale znajści sajt, na jakim by jany raźmiaščalisia, nie atrymałasia. Cikava taksama, što versii nie numarujucca, ale čas ad času dapracoŭvajucca. Raspaŭsiudžvajecca prahrama razam z zychodnym kodam, žyvie ŭ systemnym trai i maje niekalki kirunkaŭ kanvertavańnia, siarod jakich kanvertavańnie z kirylicy ŭ łacinku i nazad. Prahrama pracuje praz bufer abmienu, kanvertujučy tekst, jaki tam znachodzicca, i pierazapisvajučy jaho vynikam. Apovieść była łacinizavanaja za 11 sekundaŭ, ale vyniki kanvertavańnia nia vielmi ŭrazili: «вераб’і» pieratvarylisia ŭ «vierab’i», «у Балёньі» — va «u Balońi», «Заслаўе» — u «Zasłaŭie», ignarujecca litara «ґ», niezrazumiełyja rečy adbyvajucca z adzinočnymi jotavanymi litarami (naprykład, kali heta inicyjały), taksama pa niezrazumiełych pryčynach jotavanyja litary ŭ niekatorych vypadkach pieradajucca z «i» u toj čas, kali musiać z «j». Zručnaja prahramka dla chutkaha kanvertavańnia nievialikich tekstaŭ, ale jana jašče musić być dapracavanaja.
Rejtyng: 5.0 (8/6/4/2/5)

Moŭny Kanvertar v2.3
Aŭtar: Juraś Michied
Staronka prahramy: www.juras14.net/open.php?r=5
Pamier: 43Kb (u archivie; mahčyma, spatrebicca dadatkovaja biblijateka: 58Kb u archivie)

Adna z najbolš daskanałych prahramak siońniašniaha ahladu. Maje tekstavaje pole, jakoje, vidać, pracuje ŭ kadavańni Unicode, dzie, ułasna, treba redagavać tekst i hladzieć na vyniki. Taksama prysutničaje ručny vybar naboru symbalaŭ dla ŭvodu. Takaja mahčymaść vielmi zručnaja pry adsutnaści kiryličnaj abo łacinkavaj raskładki: prahrama pieratvaraje symbali klavijatury ŭ symbali adpaviednaj raskładki i vyvodzić ich na ekran. Chacia krychu naziralisia chiby, kali byŭ vybrany punkt «systemnaja»: symbali, jakija źjaŭlalisia na ekranie nie adpaviadali symbalam nacisnutych klavišaŭ u systemnaj raskładcy. prahrama taksama maje zvyčku aŭtamatyčna pieraklučyć raskładku na, jak joj zdajecca, najbolš relevantnuju, ale heta bolš razdražniaje, bo pieraklučeńnie adbyvajecca ŭ bolšaści vypadkaŭ tady, kali rabić heta nia treba. Apovieść była łacinizavanaja za 2 chviliny 6 sekundaŭ. Davoli doŭha. Taksama tut prysutničaje taja ž chiba ŭ «u Balońi», ale «у Заслаўі» kanvertavałasia ŭ «u Zasłaŭi», choć vidavočna, što prahrama pieradaje huk [ji] praz «ji». Dalej karystalniku prapanujecca mahčymaść zachavać vynik u adnym ź piaci farmataŭ, siarod jakich jość i Unicode. Symbali, jakija nie prysutničajuć u kodavaj tablicy zachavańnia zachoŭvajucca ŭ h.zv. «HTML-Unicode». Cikava, što kali vybrać u meniu punkt «Zachoŭvać u Unicode (HTML)», niekatoryja symbali zamiest Unicode-kodaŭ zachoŭvajucca ŭ adnoj z centralnaeŭrapiejskich kadyrovak, pryčym nie zrazumieła jakaja kankretna heta kadyroŭka. Aproč łacinizavańnia ŭ prahramie taksama prysutničajuć funkcyi kirylizavańnia i prymityŭnaha taraškievizavańnia.
Rejtyng: 6.2 (8/0/7/6/10)

Kir2Lac v2.0.2
Aŭtar: j.Zedlik
Staronka prahramy: www.zedlik.com/prahramy/kir2lac/
Pamier: 263Kb (ustalovačny archiŭ)

prahramka z prostym interfejsam na dva poli — zychodny fajł, vychodny fajł — i pola, u jakoje vyvodziacca ŭsie słužbovyja paviedamleńni adnosna kanveratvańnia padčas pracy prahramy. Uvachodnymi źviestkami źjaŭlajecca plain text u kadavańni cp-1251. Vynik prahrama moža zachavać jak taksama plain text u adnym z čatyroch režymaŭ: łacinkavyja symbali, jakija nie ŭvachodziać u kadavańnie ASCII zamianiajucca adpaviednymi biaz hačykaŭ, zamianajucca na pseŭdałacinku z ‘ i ^, zamianiajucca na HTML kody i zamianiajucca na lubyja symbali, vyznačanyja karystalnikam. Taksama prysutničaje mahčymaść ekspartu fajłu ŭ HTML-staronku z zachavańniem farmatavańnia, škada tolki, jano moža być vykananaje tolki razam z kanvertavańniem u tekstavy fajł. Z dadatkovych mahčymaściaŭ prapanujecca aŭtavyznačeńnie registru litaraŭ, jakija ŭ kirylicy pieradavalisia adnym symbalem, a ŭ łacincy — dvuma. I varta zaznačyć, jana navat krychu pracuje. «Vaŭčynaja jama» była łacinizavanaja za 8, 9 i 11 sekundaŭ u pieršych troch z vyšejzhadanych režymaŭ adpaviedna. Pamyłak kanvertavańnia nia vyjaŭlena. Vyrazy kštałtu «яНКА» i «ЯНКА» kanvertujucca ŭ, adpaviedna, «jANKA» i «JANKA». Darečy, isnuje onlinevaja versija hetaha łacinizatara (www.zedlik.com/prahramy/kir2lac-online/), ale jon całkam adpaviadaje win32-prahramie, tamu jak asobny łacinizatar nie razhladaŭsia.
Rejtyng: 7.8 (9/6/9/8/7)

Makrasy i online-łacinizatary

Makrasy dla Word i tym bolš online-łacinizatary — heta zusim inšaja vahavaja katehoryja i nia mohuć paraŭnoŭvacca z kampilavanymi binarnikami. Tamu ličby adnosna času kanvertavańnia pryviedzienyja chutčej dla paraŭnańnia adpaviednych kanvertavalnikaŭ pamiž saboj (to bok makrasaŭ z makrasami, a online-łacinizataraŭ — z online-łacinizatarami). Ale heta nie vyzvalaje ich ad naležnaj jakaści łacinizavańnia.

Cyrlat
Aŭtar: Alaksiej Kazan
Staronka prahramy: www.geocities.com/alaksiej (nie pracuje)
Pamier: 34Kb (ustalovačny archiŭ)

Uvohule, makrasami nia vielmi zručna kanvertavać vialikija teksty. Mahčyma, značnuju rolu ŭ hetaj subjektyŭnaj acency hraje chutkaść kanvertavańnia, jakaja adčuvalna našmat mienšaja. Časam zdarajucca cikavyja rečy. Voś i pry łacinizavańni apovieści taksama było. Nieviadoma, jakim čynam pracuje makras, ale, naprykład, čverć «Jamy» — roŭna čaćviertaja častka — była łacinizavanaja za 13 sekundaŭ, pałova — užo za 51, a nie za 26, jak možna było b zdahadvacca. Całkam apovieść tak i nie była łacinizavanaja navat za čatyry z pałovaj chviliny. Pamyłka ź «vierab’i», z «u Balońi», «ґ» makrasu nie viadomaja, mahčymaść pieradačy dygrafaŭ dvuma litarami ŭ vierchnim registry taksama nie realizavanaja. Taki voś siaredniačok.
Rejtyng: 2.5 (-/0/6/0/4)

Word2000
Aŭtar: chacieŭ zastacca ananimny
Staronka prahramy: nieviadomaja, jość na www.lacinka.org
Pamier: 40Kb (ustalovačny archiŭ)

Makras ź nia samym lepšym algarytmam pastupovaj zamieny kožnaha symbala padčas šmatrazovaha prahladu ŭsiaho tekstu. Tym nia mienš, apovieść łacinizavanaja za 98 sekundaŭ, u «vierabjach» zastaŭsia apostraf, usie litary, jakija nie ŭvachodziać u kadyroŭku ASCII, aproč «ŭ», pieradajucca ŭ niapravilnaj kadyroŭcy, «ґ» ignarujecca, u niekatorych vypadkach jotavanyja pieradavalisia z «i», kali nasamreč musili być z «j».
Rejtyng: 2.75 (-/1/6/0/4)

Online-łacinizatar: www.knihi.com/lacinizatar/

Napeŭna, samy viadomy i samy papularny online-łacinizatar. Moža łacinizavać nia tolki kavałki tekstu z fajłami, a navat sajty ŭ režymie realnaha času. Ale tut kryjecca pastka: łacinizatar „razumieje” tolki staronki ŭ kadavańni cp-1251. Staronka ŭ kožnym inšym kadavańni budzie łacinizavanaja niapravilna. Paśla zahruzki «Vaŭčynaj jamy» na server nazirałasia zatrymka ŭ 5 sekundaŭ, paśla jakoj pačaŭ vyvodzicca vynik. To bok apovieść była łacinizavanaja prykładna za čas, roŭny času zatrymki. Zrešty, kali čas zahruzki samoha fajła i atrymańnia vyniku našmat pieravyšaje čas kanvertavańnia, apošni nia hraje značnaj roli. Pamyłki: «vierabi», «u Balońi». Łacinizatar sprabuje aŭtamatyčna vyznačać registar dygrafaŭ, adpaviadajučych vialikim litaram, ale praskokvajuć chiby z inicyjałami. «ґ» ignarujecca, «ŭ» pieradajecca jak «ú».
Rejtyng: 5.0 (4/7/6/4/4)

Online-łacinizatar: www.pravapis.org/latin.asp

Hety łacinizatar pabudavany na regularnych vyrazach i kanvertuje tekst šlacham šmatlikich prahladaŭ usiaho tekstu i zamieny pa adnoj i toj ža litary na jejny łacinkavy adpaviednik. U archivach www.livejournal.com možna navat adšukać zychodny kod na ASP. Apovieść łacinizatar kanvertavać admoviŭsia, skazaŭšy «Request object error ‘ASP 0107 : 80004005′, Stack Overflow». Maleńkija teksty łacinizujucca, ale nia vielmi jakasna: «vierabi», «u Balońi». Nijakich dadatkovych mahčymaściaŭ, na žal, nie praduhledžana.
Rejtyng: 3.0 (5/0/6/0/4)

Online-łacinizatar: slounik.pl

Hety kanvertar moža apracoŭvać teksty ŭ niekalkich napramkach, adzin ź jakich łacinizavańnie. Dadzienyja pačynajuć vyvodzicca adrazu paśla skančeńnia zahruzki fajła. Chacia heta śviedčyć tolki pra toje, što funkcyja łacinizavańnia vyvodzić vynik adrazu ŭ płyń vychadu. Tamu padličyć čas kanvertavańnia možna tolki siedziačy na kanale z chutkaściu ŭ nia mienš za 256 KB/sek. Było zaŭvažana, što vialikaja kiryličnaja litara «Й» čamuści nie apracoŭvajecca zusim. Mahčyma heta vyklikanaje mierkavańniem, što ŭ zvyčajnym tekście jana nie sustrakajecca. Taksama «вераб’і» kanvertavalisia ŭ «vierab’i», «у Балёньі» — va «u Balońi», «Заслаўе» — u «Zasłaŭie». Litara «ґ» taksama ignarujecca.
Rejtyng: 4.0 (7/-/5/0/4)

Vyniki

Što ž, čas zrabić peŭnyja vysnovy. Takim čynam:

Biełazar v3.6.2.2015 ****
CyrLat-HTML v1.1 ******
Cyr/Lat Converter v1.10 *****
Cyr2Lat *****
Kirlat *****
Moŭny Kanvertar v2.3 ******
Kir2Lac v2.0.2 ******
Cyrlat ***
Word2000 ***
www.knihi.com/lacinizatar/ ****
www.pravapis.org/latin.asp ***
slounik.pl ****

Dobra, što prablema aŭtamatyčnaha kanvertavańnia kiryličnaha tekstu ŭ łacinku vyrašajecca i srodki jaje vyrašeńnia ŭžo jsnujuć. Dobra, što kožny moža lohka i prosta atrymać łacinkavy tekst z kiryličnaha aryhinału. Dobra, što karystalnik moža navat vybrać sabie kanvertavalnik pavodla ŭłasnaha hustu.

Razam z tym krychu žurbotna, što tolki adzinki prachodziać prostyja testy. I navat hetyja adzinki nia mohuć pakul zrabić z kirylicy łacinku takoj, jakoj jana musić być nasamreč. Kanvertavalnikaŭ jašče čakaje doŭhi šlach udaskanaleńnia, jaki jany abaviazkova projduć. Nia siońnia, nia zaŭtra, ale chutka. Prahres bačny.
Dla www.lacinka.org j.Zedlik (www.zedlik.com)

Usia sprava ŭ tym, što heta choć i prosta, ale nie zusim vidavočna. A voś zdabyvać łacinku my budziem pad Windows 2000/XP, jak pad najbolš raspaŭsiudžanyja i zručnyja dla hetaha systemy. Kali ŭ ciabie Windows 95/98, to raju adrazu ž pakinuć ideju pisać łacinkaj, bo narmalna tam rabić heta niemahčyma. I nienarmalna taksama. A kali ŭ ciabie lubaja inšaja systema, to, spadziajusia, tabie lohka budzie abahulnić pryviedzienyja tut idei.

Nasamreč, sposabaŭ šmat. Tamu prapanuju tabie ich, a tvaja zadača — vybrać najbolš zručny i prydatny. Pajechali!

Sposab nul: kanvertavalnicki

Našto łamać sabie hałavu, kali možna prosta napisać kirylicaj toje, što treba napisać łacinkaj, uziać jaki-niebudź kanvertatar tekstu z kirylicy ŭ łacinku i prosta pierahnać patrebny kavałak tekstu? Možna. Ale heta niecikava. Da taho ž, kali treba pisać łacinkaj čaściej za dva razy na hod, sposab robicca niazručnym. Tym bolš, kiryličnaj raskładki moža prosta nia być. I jašče adzin admoŭny momant: na siońniašni dzień nie isnuje ŭniversalnaha kanvertatara, jaki b nie naparoŭ pamyłak u jakoj-niebudź specyfičnaj kanstrukcyi, tamu paśla daviadziecca ŭsio praviarać uručnuju i vypraŭlać znojdzienyja pamyłki. Niachaj ich vielmi, vielmi niašmat, ale časam jany traplajucca.

Sposab adzin: tabličny

Uklučaješ „Tablicu symbalaŭ” (Start › Run › „charmap”). Vybiraješ jaki-niebudź unicodeavy šryft (naprykład, Tahoma), a nabor symbalaŭ vyznačaješ jak „Unicode”. Paśladoŭna vyłučajučy patrebnyja symbali i naciskajučy „Vybrać” składaješ słova. Paśla ciśnieš „Kapijavać”, i składzienaje słova traplaje ŭ bufer abmienu. Ad hetaha momantu jaho možna ŭstavić u kožnuju pragramu praz Redagavańnie › Ustavić, abo prosta nacisnuŭšy Ctrl+V.

Taksama možna kapijavać z tablicy symbalaŭ nia ŭsie symbali, a tolki tyja, što majuć dyjakrytyčnyja znaki, a astatnija ŭvodzić z klavijatury. Heta nia tolki spraščaje ŭvod, ale i pryśpiešvaje jaho.

Sposab dva: aŭtazamienavy

Dla hetaha spatrebicca MS Word. Chaj heta budzie Word XP. Filazofija nastupnaja: kali naciskaješ peŭnuju paśladoŭnaść klavišaŭ, Word jaje zamianiaje na inšuju. Skažam, chaj Word zamianiaje spałučeńni „s^” na „š”. Dla hetaha adkryvaješ akno Servis › Aŭtazamiena i dadaješ adpaviednaje praviła. I tak dla ŭsich litaraŭ łacinki, jakija niemahčyma ŭvieści z klavijatury. Symbali z dyjakrytyčnymi znakami možna kapijavać z „Tablicy symbalaŭ”. Registar litaraŭ Word karektuje aŭtamatyčna, tamu dastatkova ŭvodzić tolki praviły dla maleńkich litaraŭ. Varta zaznačyć, što dla kožnaj movy Word maje svoj słoŭnik aŭtazamieny. I praviły aŭtazamieny buduć pracavać tolki z tekstam toj movy, dla jakoj jany byli stvoranyja. Movu tekstu možna vyznačyć u dyjalogu Servis › Mova › Vyznačyć movu. Časam zamiena adbyvajecca nie adrazu: paśla ŭvodu nastupnaj litary abo paśla nacisku prahału.

Taksama karystajučysia prahramaj MS Word možna ŭvodzić dyjakrytyčnyja znaki praz Ustavić › Symbal. Hety sposab vielmi padobny da pieršaha.

U inšuju pragramu tekst možna skapijavać, naprykład, praz bufer abmienu.

Sposab dva z pałovaj: UniRedavy

Pa sutnaści, heta taja samaja aŭtazamiena, ale sposab adroźnivajecca ad papiaredniaha tym, što realizujecca pry dapamozie nievialikaj biaspłatnaj pragramki UniRed. Apošniuju versiju pragramy možna ŭziać na staroncy http://www.sourceforge.net/projects/unired/. Padrabiaznaja instrukcyja pa naładcy i vykarystańni łacinki ŭ pragramie pryviedjenaja ŭ pieršakrynicach. Da taho ž pieršyja siem punktaŭ raździełu „Padrychtoŭka” choć i zdajucca niezvyčajna składanymi, ich možna pračytać prosta dla aznajamleńnia, u tym liku i sa sposabami dadavańnia i redagavańnia ŭłasnych spałučeńniaŭ symbalaŭ.

Sposab try: raskładkavy

Ale jak pišuć narmalnyja ludzi? Naciskajuć na klavišu i atrymlivajuć litaru. I nijakich tablic, kapijavańniaŭ i kanvertavańniaŭ. Našto patrebnyja ŭsie hetyja vyčvareńni, kali možna prosta naciskać na klavišy?

Usio, što dla hetaha treba — raskładka klavijatury. I, jak ni dziŭna, jaje navat možna znajści. Pa adrasie http://www.zedlik.com/lacinka/pragramy/kbdbeltp/ možna ŭziać raskładku biełaruskaj łacinki „Belarusian (Latin) Programmers”. Jana źjaŭlajecca zvarotna sumiaščalnaj z raskładkaj angielskaj movy, akramia dvuch akaličnaściaŭ: klavišy „`” i „~” źjaŭlajucca miortvymi, to bok pracujuć nastupnym čynam. Paśla nacisku na adnu z hetych klavišaŭ systema zapaminaje, jakaja klaviša była nacisnutaja, i čakaje nacisku nastupnaj. Spałučeńnie symbalaŭ, jakoje atrymajecca paśla nacisku dźviuch klavišaŭ, systema šukaje a admysłovaj tablicy symbalaŭ, jakaja adpaviadaje pieršaj nacisnutaj klavišy z pary. Peŭnym kambinacyjam adpaviadaje peŭnaja litara z dyjakrytyčnym znakam. Usie jany pryviedzienyja ŭ apisańni samoj raskładki. Kali spałučeńnie symbalaŭ u tablicy nia znojdziena, viartajucca abodva ŭviedzienyja symbali: toj, jaki adpaviadaje miortvaj klavišy, i toj, jaki adpaviadaje klavišy, nacisnutaj paśla jaje. Kab atrymać prosta symbal, jaki adpaviadaje miortvaj klavišy, treba paśla jejnaha nacisku nacisnuć na prahał. Litary biełaruskaj łacinki, jakija ŭtrymlivajuć dyjakrytyčnyja znaki, uvodziacca z vykarystańniem miortvych klavišaŭ. Choć na słovach heta vyhladaje składanym, u sapraŭdnaści ŭsio vielmi prosta. Dastatkova pierakanacca samomu.

Ale ŭ raskładcy praduhledžanyja dva sposaby ŭvodu litaraŭ, jakich nie chapaje na standartnaj klavijatury. Druhi sposab — adnačasovy nacisk spałučeńnia klavišaŭ AltGr i jakoj-niebudź jašče, jakoj adpaviadaje taja ci inšaja litara ci symbal. Schiemy pryviedzienyja ŭ apisańni raskładki.

Jašče adna alternatyŭnaja raskładka — Belarusian (Latin) (Custom) — maje litary biełaruskaj łacinki raźmieščanyja zamiest niačasta ŭžyvalnych symbalaŭ. Hetuju raskładku ŭžo našmat ciažej vykarystoŭvać u jakaści alternatyvy raskładcy angielskaj movy z mahčymaściu ŭvodu ŭsich litaraŭ biełaruskaj łacinki, ale choć heta zrabić i mahčyma, raskładka maje svaje plusy i minusy.

Takim čynam, kali ty vyrašyš spynicca na hetym sposabie ŭvodu litaraŭ, to možaš vybrać sabie raskładku pa svaim guście. Ustalavańnie raskładki ŭ systemu nie vyklikaje nijakich ciažkaściaŭ i padrabiazna raśpisanaje ŭ fajłach apisańnia, jakija možna znajści ŭ pakunku raskładki. A vykarystoŭvać jaje — jak i lubuju inšuju raskładku kłavijatury: naciskać na klavišy i atrymlivać vynik.

Sposaby čatyry i piać

Uvohule, pryviedzienaha tekstu ŭžo chopić, kab zrabić nialohki vybar. Ale jašče zastajucca dva varyjanty, jakija, biezumoŭna, možna vykarystoŭvać, ale stadyja ichnaj padrystoŭki da vykarystańnia krychu ciažejšaja za ŭsie razhledžanyja. Ale, mahčyma, tabie taksama varta ich pasprabavać.

Jość takaja fajnaja pragramka Parawin XP, jakaja paśla svajoj integracyi ŭ systemu dazvalaje stvarać ułasnyja raskładki, takija, jakija chočaš ty, ź lubymi znakami i symbalami. Nichto nie pieraškaždaje stvaryć sabie i raskładku dla łacinki. Adzinaja prablema — pragrama kamercyjnaja, i dzie jaje ŭziać ja nia viedaju. Tamu spasyłki nie pryvodžu.

I apošni sposab. Na staroncy http://www.pravapis.org/download_by.asp možna ŭziać jašče adnu raskładku łacinki dla Windows 2000/XP. Raskładka idzie ŭ vyhladzie dll-fajłu, jaki treba skapijavać u systemnuju tečku, abnavić śpis movaŭ u rejestry i dadać movu z novaj raskładkaj. Uvieś praces ustalavańnia padrabiazna raśpisany. Adzinaje, litary z dyjakrytyčnymi znakami raźmieščanyja na klavijatury nia vielmi lagična.

Łyžka dziohciu

Biezumoŭna, ŭsio heta było b vydatna, kali b nia toje, što na śviecie niama nivodnaha šyroka raspaŭsiudžanaha adnabajtavaha kadavańnia, jakoje b utrymlivała ŭsie litary biełaruskaj łacinki. A voś tut pačynajucca prablemy. Prablemy z tym, što chacia pierachod na Unicode na ŭzroŭni aperacyjnaj systemy adbyŭsia, jašče isnuje šerah pragramaŭ, nie raźličanych na šmatbajtavyja kadavańni. Mahu skazać, što vykarystoŭvać łacinku tam budzie prosta niemahčyma. Dobra toje, što papularnych siarod takich pragramaŭ vielmi mała. Ź inšaha boku, peŭnyja pragramy, jakija deklarujuć i padtrymlivajuć šmatbajtavyja kadavańni na ŭzroŭni kodu, nasamreč vykarystoŭvajuć sposab uvodu, jaki zaležyć ad kadavańnia. Adnabajtavaha kadavańnia, jakoje adpaviadaje peŭnaj movie. I heta ŭ pieršuju čarhu prablema mienavita kadavańniaŭ. Choć pragrama maje unicodeavy interface z boku kodu i vykarystoŭvajecca unicodeavy sposab uvodu, usie pieravahi Unicode hublajucca pry vykarystańni movazaležnaha ŭvodu. Symbali, adsutnyja ad symbalaŭ movy ŭvodu, ŭvieści pry dapamozie raskładki prosta niemahčyma. Ale byŭ vyjaŭleny sposab, jaki dazvalaje ŭ bolšaści vypadkaŭ abyjści heta abmiežavańnie. Kali patrebny tekst napisać u jakoj-niebudź pragramie, dzie Unicode całkam padtrymlivajecca (skažam, Notepad abo Word), a paśla skapijavać jaho praz bufer abmienu ŭ takuju pragramu, to tekst budzie pieradadzieny biez skažeńniaŭ.

Ja nia budu pryvodzić nazvy hetych pragramaŭ. Jany jość, i pra heta prosta treba viedać. Luboje nieadekvatnaje ŭsprymańnie łacinki jakoj-niebudź pragramaj — heta ŭ bolšaj stupieni prablema z apracoŭkaj Unicode ŭ hetaj pragramie. Pragramy abnaŭlajucca i pierapracoŭvajecca. I ŭsio idzie da taho, što karystacca lubym interfacem budzie adnolkava zručna: łacinkaj, kirylicaj ci arabicaj.

Update ad 25 śniežnia 2006

Z raskładkaj „Belarusian (Latin) Programmers” była zaŭvažanaja adna cikavaja akaličnaść. Pieršapačatkova jana technična hruntavałasia na biełaruskaj movie i ŭ systemu staviłasia jak dadatkovaja raskładka biełaruskaj. Ale kali pierakanać raskładku, što jana nasamreč źjaŭlajecca raskładkaj adnoj z centralnaeŭrapiejskich movaŭ, i, adpaviedna, pastavić u systemu pad adnoj z takich movaŭ (a heta vuhorskaja, polskaja, rumynskaja, słavienskaja, serbskaja łacina, charvackaja abo českaja), raskładka pačynaje vydatna pracavać u bolšaści prahramaŭ, jakija dahetul jaje nie razumieli. Prablema ŭźnikaje chiba što tolki ź litaraj «ŭ», zamiest jakoj možna vykarystoŭvać litaru «ú». Vialiki krok napierad, chacia prablemy jašče całkam nia vyklučanyja. Raskładka abnoŭlenaja da versii 1.1, ale dla jaje ŭstalavańnia ŭ systemu patrebna vydalić papiaredniuju versiju.

Vialiki dziakuj Macieku Królu, jaki heta zaŭvažyŭ.

j.Zedlik, http://www.zedlik.com/